Nhập môn Kinh Dịch: Âm Dương, Bát Quái, 64 quẻ và cách đọc một quẻ

[Phủ Tướng Triều Viên]

Kinh Dịch là gốc của mọi môn trong diễn đàn này. Tử Vi, Phong Thủy, Tứ Trụ đều mượn ngôn ngữ âm dương ngũ hành từ Dịch mà ra. Bài này không dạy bói, chỉ dạy đọc.

1. Hào

Đơn vị nhỏ nhất. Hào dương là vạch liền, hào âm là vạch đứt. Chỉ có hai ký hiệu, nhưng chồng lên nhau tạo ra tất cả.

Mã:

Hào dương: ——————— Hào âm : ——— ———

2. Bát Quái (8 quẻ đơn, 3 hào)

Mã:

Càn ☰ trời cha Kim hướng Tây Bắc Đoài ☱ đầm con gái út Kim Tây Ly ☲ lửa con gái giữa Hỏa Nam Chấn ☳ sấm con trai cả Mộc Đông Tốn ☴ gió con gái cả Mộc Đông Nam Khảm ☵ nước con trai giữa Thủy Bắc Cấn ☶ núi con trai út Thổ Đông Bắc Khôn ☷ đất mẹ Thổ Tây Nam

Hướng ở trên là theo Hậu thiên Bát Quái (Văn Vương), dùng trong Phong Thủy. Còn Tiên thiên Bát Quái (Phục Hy) xếp khác, dùng trong Mai Hoa và triết lý.

Câu ca để nhớ hình: Càn tam liên, Khôn lục đoạn, Chấn ngưỡng vu, Cấn phúc uyển, Ly trung hư, Khảm trung mãn, Đoài thượng khuyết, Tốn hạ đoạn. (Càn ba vạch liền, Khôn sáu đoạn, Chấn như cái bát ngửa, Cấn như cái bát úp, Ly rỗng giữa, Khảm đầy giữa, Đoài khuyết trên, Tốn đứt dưới.)

3. 64 quẻ kép (6 hào)

Hai quẻ đơn chồng lên nhau: quẻ dưới gọi là nội quái, quẻ trên gọi là ngoại quái. 8 x 8 = 64 quẻ. Mỗi quẻ có tên, có Thoán từ (lời quẻ) và sáu Hào từ (lời từng hào). Hào đếm từ dưới lên: sơ, nhị, tam, tứ, ngũ, thượng. Hào dương gọi là Cửu, hào âm gọi là Lục, nên "Cửu ngũ" là hào thứ năm dương, vị trí của vua.

4. Đọc một quẻ như thế nào

Lấy quẻ Địa Thiên Thái làm ví dụ: Khôn trên, Càn dưới.

• Tượng: đất ở trên, trời ở dưới. Nghe ngược, nhưng khí trời đi lên, khí đất đi xuống, hai bên gặp nhau, giao hòa. Nên Thái là thông suốt, yên ổn.
  
• Thoán từ: "Thái, tiểu vãng đại lai, cát hanh." Cái nhỏ đi, cái lớn đến, tốt, thông.
  
• Hào: mỗi hào là một giai đoạn của việc. Hào sơ là mới bắt đầu, hào thượng là đã đến cùng cực. Trong Thái, hào thượng nói "thành phục vu hoàng" (thành đổ xuống hào), nghĩa là thịnh cực thì suy. Đó là cách Dịch dạy: quẻ tốt cũng có chỗ xấu, quẻ xấu cũng có chỗ tốt.
  

Quẻ ngược lại là Thiên Địa Bĩ: trời trên đất dưới, trông thuận mà khí không giao, nên bế tắc. Dịch nhìn động, không nhìn tĩnh.

5. Ba nguyên tắc Dịch dạy, dùng cả đời

1. Biến dịch: mọi thứ đều đổi. Không có quẻ nào đứng yên.
   
2. Bất dịch: quy luật đổi thì không đổi. Cực thịnh sinh suy, cực suy sinh thịnh.
   
3. Giản dịch: quy luật đó rất đơn giản, chỉ là âm dương tiêu trưởng.
   

6. Sách nên đọc

Bản dịch Kinh Dịch của cụ Ngô Tất Tố (đầy đủ, khó), Kinh Dịch đạo của người quân tử của Nguyễn Hiến Lê (dễ vào nhất), và Chu Dịch của Phan Bội Châu (nặng triết lý). Người mới đọc Nguyễn Hiến Lê trước.

Mục Mai Hoa và Lục Hào sẽ nói về cách lập quẻ để bói. Ở đây chỉ đọc quẻ thôi.